صراف
صرافين ياراديجيليغيندا، ادبي بديع صنعتينه قيسا بير باخيش
آذربايجانين ادب سماسينين پارلاق يا خود ان پارلاق اولدوزلاريندان بيريسي اينجه دويغولو و پينار طبعيلي، درين مفكورهلي و شيرين سؤزلو رحمتليك محمد اوغلو حاجي رضا صراف اولموشدور، صراف آذربايجان خصوصيله ادبييات اوجاغي اولان تبريز شهرينده، اهالي وريندن ديلده، ديشده« سعدي آذربايجان» آدلانميشدي. مختلف منبعلره گؤره صراف 1271ـ ينجي ه .ق ايلينده ادب پرور تبريز شهرينین ورجی باشی(ویجویه)محلهسینده ايشيقلي دونيايه گؤز آچميش، 54 ايل آلني آچيق، باشي اوجا عؤمور كئچيرندن سونرا 1325ـ ينجي ه.ق ايلينده اوزو سويوق، فاني دونيايا گؤز يومموشدور. درين دويغولو شاعير قيسسا عؤمرونده 2500 بيتدن آرتيق چئشيتلي ژانر و قالب لرده، اوجوملهدن غزل، قصيده، چارپارا، رباعي، مخمس،، مستزاد و... عروض و هئجا اؤلچولرينده اؤزوندن احساسلي و زنگين شعيرلر يادگار قويموشدور. بيز بو، قيسا يازغيدا باجارديغيميزا قدهر، سؤز صرافي حاجي رضا نين بارلي ياراديجيليغيندا تام باجاريقلا فايدالانديغي ادبي بديع صنعتيندن سؤز آچاجاييق.
هر هانسي بير هنر صاحبي اؤز هنريني گوستريم دئيه، منيمسهديي صنعتي ايله ايلگيلي و يارايان ماتيراللارلا، ياراتديغي بير نسنهيه ياراشيق و گؤزهلليك باغيشلايار، مثال اوچون دويغولو بير رسسام، گؤزهل و اورهك اوخشايان بويالار ایماژ، ایچه ریک مضمون؟ محتوا، هابئله مختليف رنگلرين امتيزاجيندان سئوديي بوياني الده ائدهر، ائلهجهده، يئني و بديعي بير شكيلده، ياراتديغي تابلونو يالديزلايار و... يازيچي و شاعير ايسه باجارديقجا ادبيـ بديعي ديلدن، یئنی مضمون، تمثیللر، استعاره، سیمگه...لردن فايدالاناراق، گؤزهل مضمونلاردا، ادبيـ بديعي صنايع لرله، ياراديجيليغيني سوسلهييب، بزهييب، گؤزهللنديرهر، سؤز اوستاسي صرافا گلديكده، اونون، بدیعی اورژينال ياراديجيليغيندا، داها آرتيق اوبرازلار و بديعي صنعت واسيطهلريني گؤروروك. مثال اوچون صرافين پوئزییاسیندا مترادف يا سينونيم( معنا جهتدن بيرـ بيرينه ياخين آنجاق شكيللري مختليف اولان) سؤزلر مثل:« عقل، خرد، هوش، شعور، زكا،...» و متشابه يا اونانيم( شكيلجه، بير لاكن معناجا مختليف)اولان سؤزلر مثل:« آل(حيله)، آل(قرميز)، آل( آلماق مصدرينين کؤکو، ريشهسي)، اوز(چهره، یاناق سيما)، اوز(اوزمك مصدرينين ريشهسي و بويوروق فعلي)، اوز( قير، كس، بوراخ)،...كي، بو سؤزلره كلاسيك و شيفاهي ادبيياتدا جناس آدي وئريلميشدير. باخين:
آچيب پرچم بلالـي باشیمــي سئودالـره سالـدي
گؤروم بدنامليقدا من كيمي اولسون علم زولفــون
گتيـرميش تختينه سرتيـب ناز و غمـزه سردارين
بودور فيكري كؤنوللر مولكونه آچسين علم زولفون...
گؤردويونوز كيمي بیرینجی بيتيده گلن« علم» سؤزونو شاعير اؤز ياريني قارقيشلاياراق، بدنام اولماغي و اسراري فاش اولماق معناسيندا ايشلهتميشدير، آنجاق ايكينجي بيتيدهكي،«علم» بايراق چالاريني داشيير.
ادبيياتدا سؤزون و جوملهنين گؤزهل، اورهيه ياتيم، اويارلي و اينسيجاملي اولماق قايدالاريني بيلديرن علمه، بديع علمي و هابئله بو علميده ايشلهنن واسيطهلره ايسه، بديع صنعت واسيطهلري سؤيلهنيلميشدير.
قئيد ائتدييميز كيمي سؤز اوستادي صراف اولدوقجا، اؤزوده يئربه يئرينده بديع صنعتلردن اوستادانه فايدالانميش، ائلهجهده اؤزهل ياراديجيليغيندا، ائشسيز ايستعداديني آپ ايدينجاسينا گؤسترميشدير.
صرافين شعيرلريني مرور ائتديكده، لفظ و مضمون گؤزهلليكلري اوچون ايشلهنن بديع صنعت واسيطهلري بولـ بول گؤزه چارپير و اينساني او، بؤيوك صنعتكارين نه حدوددا مهارتلي بير شاعير اولماسينا حئيران قويور. باخينيز:
نه علاج ائديم، كيمه يالواريم، داغيديب، ييخيب، آپاريب، آليب
گؤزو كؤنلـومو، اوزو جسميمي، قاشي عاغليمـي، سؤزو جانيمي
بو بيتيده، گؤردوينوز كيمي تام باجاريقلا گؤزهل لف و نشر صنعتيني گؤسترمیشدیر. يعني گؤزو كؤنلو داغيديب، اوزو جسميمي ييخيب، قاشي عاغليمي آپاريب و سؤزو ايسه جانيمي آليب.
جناس: جناس يا خود تجنيسين مختليف ژانرلري اوجوملهدن تام جناس، ناقص جناس، مركب و مكرر تجنيسلري وارديركي، باجاريقلي شاعر صراف جناس سؤزلردن اولدوقجا فايدالانميش، ائلهجهده شعيرينه گؤزهلليك باغيشلاميش. مثال اچون «نگاريم سان» مطلعلي غزهلينه بیرگؤز سالاق:
ايكــي دونيايـه وئرمم بيـر سرمويـون سنين، آخـر
قرا گؤزلو، شيرين سؤزلو، دادلي، دوزلو، نگاريم سان
ائدهرسن روخون هردم بير اؤزگه رنگ ايلن جيلـوه
بو جان باغيندا چون طاووس پرنقش و نگاريم سان...
گؤردويونوز كي، بيرينجي بيتيده گلن«نگار»؛ يار، ديلدار، معشوقه معناسينا و ايكينجي بيتيده كي «نگار» بزهنيلميش و سوسله نميش معناسينا گلميشدير، هميده بو بيتلرده مجازي، تشبيه، مبالغه، مراعات النظيره... ايسه آپ آيدينجاسينا گؤزه چارپير. بو بيته باخين:
گـؤستـريـر خـال سياهين طايـر ايمـانـه دن
دين سنيندير، بيلميرم قاشين ائدير ايما، نه دن
بو بيتين ايلك مصاراع سيندا گتيريلن«ايما نه دن» سؤزو، يارين خاليني دَنه بنزهدهرك، ايمانين قوشونا دن گؤسترمك دئمكدير، ايكينجي مصراع داكي ايمانه دن»ايسه يارين قاشي ايله ايشاره، ايما ائتمهسي سورغولانير. بو بيتيده ايسه گؤردويونوز كيمي جناس، ايما، استعاره،...صنايع لري ايشلنميشدير.
تشبيه يا خود بنزتمه: بنزتمهلر، معين سؤزلر اداتين ( كيمي، تكي، تك، سان، سانكي، ائله بيل،...)واسيطهسي ايله، هميده اداتسيز گله بيلر. مثل:« دويغوسوز بير اورهك، اؤلودور»گؤردويونوز كيمي بورادا دويغوسوز اوره ك اولويه بنزه ديي حالدا، هئچ بير اداتدان فايدالانماميشدير(جانسیلیقدان استعارهدیر). بنزتمه ياراتماق اوچون بير يازيچي يا بير شاعيرده ان آرتيق قابلييت و اوستادليق گرهكلي دير. دئمك بو صنعتين تام باجاريق لا عهدهسيندن گلن اوستاد و گَنيش دوشونجه و درين دويغولو شاعيرلردن بيريسي يا خود ان بيرينجيسي محمد اوغلو حاجي رضا صراف اولموشدور. باخين:
گوروب فوج موژن يأجوج تك خونريزه سركشدير
سكندروش قويوب ظولمات نوره حد و سد قاشين
يا:
خيـاليـم وار آچام جانـان ايلـه صــراف دوكانــــــي،
گوموش تك آغ بدن اوندان، قيزيل تك رنگ زر مندن.
و يا:
تسبيـح كيمـــي زاهـــد اورادا مقيـددير
ايستير آلا محشرده هر ویردينه بير حوري.
و هابئله:
دئيرلر توكده روح اولماز، ندندير چون دم عيسي
وئرير هر نفخيده مين قالب بي روحه دو زولفون.
بو بيتلرده گلن يأجوج تك، سكندروش و... بوتونلوكده اداتلي بنزتمهديلر
اداتسيز بزتمه: اوسته دئدييميز كيمي، بو، بنزتمه هئچ بير اداتدان فايدالانمير. بير نئچه اؤرنك:
طـريق عشـقده بير همـرهيم يوخ سايهدن غيري
گئدهر اول بي وفاده ظولمت شب گلسه، يانيمدان.
قاشين خميده كمان، كيپريين كشيده سنان
نه بلكـه؛ كثيـر جان آلماغا سكنــــدرسن.
خطين شكسته، بويون بسته، لبلرين پوسته
نـه پوستـه، پوسته بادامسن، مغشــرسن
بو، حسن صورت و خال و خط و ملاحتلن،
سنه بشر دئمك اولماز، اگرچي، بنزرسن...
بو، گتير دييميز اداتلي و اداتسيز بنزتمهلرده، عين حادا، استعاره مجاز، تكرير، مبالغه، تلميح،...صنعتلري ايسه يئربه يئر ايشلنميشدير.
استعاره: استعاره ايسه بير نوع بنزتمه يا خود بير طرفلي تشبيه دئمكدير. بو صنعتده قارشيلاشديران يا بنزهديلن مفهوملارين بيريسي حذف اولدوقدا، اونون اؤزهلليي يا خود بير خصوصييتي ساخلانيلير مثل«بولود اينسان كيمي آغلايير» يئرينه« بولود آغلايير» دئديكده ، استعاره الده ائديلير. بو گؤزهل و بديع صنعتدن ايسه اوستاد شاعيرلر باجاريقلا فايدالانارلاركي، بو آرادا صرافين ياراديجيليغيندا داها چوخ و بول ـ بول ايشلن ميشدير. باخين:
گؤزون قان آلماغا پيكان اله آلميش، قاشين خنجر
ايكي بد مست آراسيندا ندن اولماز حكم زولفون؟
يا:
گؤزلرين هر گونده يوز مين آدم اوغلو اولدورور
آفرين چوخ ياخشي قابيلدير قيلينج وورماغيده
يا:
صبح اولونجا ياتماديم يانـديم رقيبين حالينه
كسسك آغلار گؤرنه عالمدير داشين احوالينه
ياخود:
زلف جانان مهر و مهلن هم سر و هم دوش اولوب
بـو قـرا بختيـن تمـاشـا ائـيلـهييـن اقبـالينـه
و هابئله بو بيتلر:
هـــواي دار ايلـه منصــور عقـل شهبـازي
اوچـوب، قـونـوب سر گيسوي تـابدار الينه،
حنايه باخ نئجه گؤر بي حيادي، قانه دؤنوب
اوتانمـاييب، قيـزاريب، ال وئـريب نگار الينه...
بو بيتلرده گلن گؤزون، پيكان، قاشين خنجر اله آلماسي، زولفون حكمييت ائتمهسي، گؤزون آدام اؤلدورمهسي وقابيل اولوب، قيلينج وورماسي كسسين آغلاماسي، جانانين زولف و مهر و مهلن هم سر و هم دوش اولماسي، عقل شهبازي اوچوب، سرگيسويه قونماسي، هابئله، حنانين قانا دونوب، اوتانماييب...نگار الينه ال وئرمهسي بوتونلوكله مركب و گنيش استعاره اولدوقدا(انطاق، تشخیص)، هميده، ايهام، تلميح، ، مجاز و... صنعتلري آپ آيدينجاسينا دويولور.
كنايه: كنيايهده گيزلي استهزاء (ريشخند) اولدوقدا، مثبت معنالي سؤزو منفي و منفي چالارلي سؤزو ايسه مثبتلنديرمك اوچون ايشلهنير . مثال اوچون آشاغيداكي مصراع و بيتيلره باخين:
كسسك آغلار گؤرنه عالم دير داشين احوالينه
يا:
قويموسان اينديكي، صراف آدينـي آشيق امن
وئـر اجـازه لـب لعلين امـه قـوربـان گـؤزووه
و يا:
صراف عشق كافريدير، چوخ تعججوبم
اسلام آدين قويوبلا بو، لامذهب اوستونه...
گؤردويونوز كيمي يوخاريداكي مصراع و بيتيلرده هم گيزلي استهزاء وار هميده منفي معنادا، مثبت چالاري دويولور.
تعريض: كنايهنين يوكسك و كسگين شكلينه تعريض دئييلير و داها چوخ ساتيريك شعيريده گورونرسهده، جددي اسلوبدا ايشلهنير. مثال اوچون شاعير صرافين مشروطه جريانيندا يازذيغي مستزاد غزليندن بير نئچه بيتيني گتيريريك:
اي ملت ايران اويان، وقت سحـــــــردي گؤربير، نه خبردي
بسدير بو قدهر ياتماف چورورسن نه خبردي دور وقت سحردي
بسدير گؤزون آچ ، سنده كسالت نه قدهردي دور وقت سحردي
غافيل دوشوبن، دينيوي دونيايه ساتيبسان، يوز ايلدي ياتيبسان
ياتماق بئله اولماز، بو اؤلومدنده بتردي، دور وقت سحردي
چوخ ترلهميسن هئچ خبرين يوخدو، بيشيرسن ترپنمه، اوشورسن
بي دردليغي بوشلا، آختارما هميّت لازيم دَگي غيرت
غيرت دئديين باشه بلا، جانه خطردي دور وقت سحردي...
مبالغه(شيشيتمه): آديندان بهللي اولدوغو كيمي، مبالغهده بير شئي يا بير شخصين حددن آرتيق بؤيوتمهيي و شيشيتمهيينه، مبالغه دئييلير. بوتون باجاريقلي و استعدادلي كلاسيك شاعيرلري اوجوملهدن فضولي، نظامي، خاقاني، سيدعظيم، قوسي، علي اغا واحد، آشيق علسگر، اشيق عالي، خسته قاسم، اوستادشهريار،...ين غزللزينده يا خود هئجائي شعيرلرينده اولدوغوكيمي، صرافيندا غزللرينده شيشيتمه (مباليغه)صنعتيندن داها ياخشي و گوجلو نمونهلر وئرمك اولار. باخينيز:
عاقبت شيرين غمين صرافي فرهاد ائيلهميش
سينه داغيندان سالير مين داغي بير ديرناغيده
يا:
دلبــرا خطين چيخيب يا فيتنه برپا ائتـمگـه
لشگـــر چنگيـز اولـوب آماده ايران اوستـونه؟
بيلميـرم يولسوز پريوشلـــر الیندن نئيلـهييم،
اوز قويوب مين نامسلمان بير مسلمان اوستونه.
و يا:
فرهاد قويـدو جانينـــي بير بي ستونيده،
من، گونده مين ستون ائدرم سينهده تراش.
يا خود:
سسسيز وورار، ييخار، داغيدار قلب عالمي
غمزنـدن اختراع اولونـوب بي صدا توفنگ...
گؤردويونوز، كيمي بو بيتيلرده، مبالغه صنعتيندن علاوه، تلميح، بنزتمه، تجاهل العلمف مراعات النظيره، تكرير صنعتلري ايسه ايشلنميشدير.
تكرير: سؤزلرين، فيكيرلرين مختلف مصراعلاردا ايستر اول، ايسترسهده آخر و يا خود اورتادا تيكرارلانماسينا، تكرير دئييلير. تكرير صنعتي ايسه باشقا استعدادلي و اوستاد شاعيرلرين شعيرلرينده اولدوغو كيمي صرافيندا ياراديجيليغيندا اولدوقجا و يئري گلميشكن، ايشلهنميشدير. بو زمينده باجاريقلي شاعير حاجي رضا صرافين ايشلهتديي تكريرلردن نمونهلر وئريريك:
اوزون گول، عارضين گول، هم لعلين گول اندر گول
دئی، گلـ گل اي گولوم آخر مه اورديبهشتیم سن
يا:
نه جبريم، نه صوفي، نه قيشريـ وحدتي
اي مدعي اوتان، دئمه فاحش يالان منه
ويا:
ائديبدير باغريمي قان لبلرين قوي بير ايچيم قانين
بو، باشسيز مملكتده قانيمه قان ائتمهييم، نئيليم
و هابئله:
دئديم صرافي گؤزله، سالما گؤزدن اي گؤزوم نوري
دئـــــدي غم ائيلمه معشـوقه اهلين يقين گـؤزلر...
سهل و ممتنع: ايلك باخيشدا آسان گؤرونن لاكن تاييني يازماق ان چتين حتتا بئله امكانسيز اولان بير شعير يا نثره «سهل و ممتنع» دئييلير. شيدا شاعيريميز صرافين غزللرينده سهل و ممتنع داها چوخ ايشلهنيبدير. باخينيز:
محتـاج مفسير دئييل آيات جمالـــي
صورتده وئرهر عاشيقه معناني خبر خط
يا:
حديث خطينه پيچيده اولدوم، خط به خط باخديم
خطاسيـز هر سر مـوييندن آيـات مبيـن تـاپـديـم
ويا:
ائدهر حسن رخون هردم بير اؤزگه رنگ ايلن جيلوه
بو، جان باغيندا چون طاووس پرنقش و نگاريم سان
و بو بيت:
صـرافـه دئـديم حكـت ايلن يـوخ وار اولمـاز،
گولدو، دئدي باخ گؤر يوخو وار ائيلهديم اولدو.
هابئله بو بيته باخين:
اوزوم سويون، اوزوم سويوندان اؤترو، سو كيمي تؤكدوم
خجـالتـدن سـويـا دؤنـدو مئـي و مئيخانـهلـر يانــدي...
گؤردويونوز كيمي بو بيتلرده ايسه «سهل و ممتنع» صنعتيندن باشقا تمثيل، مجاز، كنايه، تشبيه،... بول ـ بول ايشلهنميشدير.
تنسيق الصفات: بير شئيي ياخود بير شخصي تعريف ائدهركن اونو بير نئچه گؤزهل صيفتلرله وصف ائتديكده، «تنسيق الصفات» صنعتيني گؤرسهديريك. رحمتليك صراغفين ايستر ادبي، عرفاني و ليريك غزه للري، ايسترسه ده مرثيه شعيرلرينده «تنسيق الصفات» اولدوقجا ايشله نميش، ائلهجهده، تيپيك ياراديجيليغينا داها آرتيق بزهك و يوكسكليك باغيشلاميشدير. بو ساحهده بير نئچه اؤرنك وئريريك:
نرگيز گؤزون، بنووشه خطين، لاله عارضين
عكسين ساليـر خياله گلير گولستان چكير
يا:
تعـال آللاه نه عـارضدير، بئلـه حسن جمـال اولمـاز
بئله قاش و گؤز و رنگ و رخ اولماز، خط و خال اولماز
يا:
نه يوسف و نه زليخـا، نه خسـرو شيرين
بير اؤزگه ماه لقاسن، بير اؤزگه ديلبرسن.
و يا:
منيم اي مغبچه، سن كعبه و دير و كنيشتيم سن
بـاهـار و لالـه زار و گـولشن و بـاغ و بهشتيم سن.
هابئله بو بيت:
آي بالا، آي قوزو، آي شوخ ممه قوربان گؤزووه
اؤلـورم بير بئلـه قـويما نمـه قـوربان گـؤزووه...
يوخاريدا قئيد ائتدييميز كيمي، صرافين نوحه شعيرلري ايسه «تنسيق الصفات» ايله سوسلهنميش، اونو ديگر شاعيرلردن فرقيلهنديرميشدير. اشاغيداكي اؤرنكلره باخين:
اي شهريار مملكت اوليـا علــــي وي شهسوار معركه ي اوصيا علي
اي مصدر جلال خداوند ذوالجلال وي مظهر جمال جميل خدا علي...
يا:
سن منيم آرام جانيم، مهربانيم سان علي
عالم معنادا روحوم سان، روانيم سان علي...
او، بولبولم كي، منيم گولشن و گولوم سن ايدين
گلنده صؤحبته شيرين ديليم، ديليم سن ايدين
اتا، آنا، باجــي، قارداش، هامـي ائليم سن ايدين...
«ام ليلانين ديلي ايله اوغلو علي اكبره»
اشتقاق: بير كؤكدن اولوب آنجاق مختليف شكيللرده يازيلان سؤزلره اشتقاق صنعتي دئييليركي، صرافين شعيرلرينده ان گؤزهل و ان ياخشي نمونهلر گؤسترمك اولار. مثال اچون:
اونازهنين كيمي معشوقه، من كيمي عاشيق
بئلـه گـومان ائديسيز بيـرده روزگاره گلــر؟
معشوقه و عاشيق سؤزو بير كؤكدن اولدوقدا، «اشتقاق» صنعتي دويولور
يا:
زبان حـال ايله حالیمـدان ائتميشم حالـــي
چون اهل حال ايدي ياريم، غريبه حالتي وار...
بو بيتده گلن زبانحال، حاليم دان، حال، حاليايدي و حالتي سؤزلري اشتقاقدير.
تضاد: آديندان بهللي اولدوغو كيمي، معناجا بيرـ بيرينه ضد سؤزلره «تضاد»دئييلير. مثل:«گاه گولور، گاه آغلايير يازبولودو تك». سؤز اوستاسي صرافين آرتيق گؤزهل تضادلاري واردير. باخين:
پياده وادي محنتده مات اولوب، قاللام
او شاه زادهني گؤرسم اگر سواره گلير.
يا:
تاب ائيله كؤنول كشمهـ كش عشقه بو يولدا
هـر نيـك و بد و نفع و ضرر قسمت ايلـندير.
و يا:
گرداب بحــر هجـــريده من مبتـلاي غم،
سن محفل سروريده مشغول عيش و نوش.
وبو بيت:
من جرعه نوش بزم بلا، سن پياله نوش،
من تلخ كام زهر جفا، سن شكر فروش.
و هابئله بو بيت:
زجان گركاستم، بر عشق افزودم بسي شادم،
بحمـداله كزين نقصان كمالــي كردهام پيدا...
گؤردويونوز كيمي بو بيتلرده گلن پياده، سواره، غم ايله عيش و نوش، بحر هجرايله محفل سرور، كاستن ايله افزودن، نقصان ايله كمال تضاد صنعتي ايفاده ائديرلر.
ايهام: ايهام، گومانا سالماق معناسيني داشيديقدا، بديع علمينده بير سؤز يا بير جوملهيه دئييليركي، ايكي معناداشيميش اولا( بيري ياخين، بيريسي ايسه اوزاق)، باشقا سؤزله دئسك ايهامدا شاعيرين نظره آلديغي معنا اله گلير. مثل:
«گلمز تانيرام بختيمي ايندي آغارار قاش قاش بئيله آغارديقدا داها باش دا آغاري»
بورادا رحمتليك اوستاد شهريار «قاشين آغارماسيني» ايهام دئيه ايشلهديبدير(صبح آچيلار). سؤز صرافي حاجي رضا صرافين ياراديجيليغي خصوصيله بديعي غزللري بوتونلوكده ايهامدير دئسك يئرسيز ایددعا دئييل. باخين:
گـؤز مردمـي زبس اوزه اشك روان ساليـر،
قورتولسا اشك ديده يقينيمدي قان سالير.
درين دويغولو شاعير بو بيتده«قان سالير» سؤزونو گؤزدن قان آخما يوخ آنجاق فيرتا سالماق، دالاشماق معناسينا ايشلهتميشدير. شيفاهي ادبييات و دانيشيق ديليميزده«فلان كسه بيلديرمهيينكي، قان سالار»دئيرلر.
بو قان اولموش كؤنول پيكانلارين قانلي دئييب، توتدو،
بئلـهدير قانلينـــي هريئـرده اولسـا، قان تـوتـار آخـر.
يا:
صرافه باخ زبس اؤزونون قلبي، قلبيدير
سنگ ملامت ايلن ائـدهر امتهـان منـي.
يا خود:
توتوب تسبيحي زاهد اولما فيكر خاليدن خالي...
بو بيتلرده گلن «قانلي دئييب...»(قاتيل دئييه توتدو)ـ «قلبيدير» (تقلبيدير، مصنوعيدير)ـ »فيكرخاليدن خالي»(يارين اوزوندهكي خالدان غافيل اولما)ـ «سنين حاققيندا بيردانه»( حضرت آدمين بير بوغدا دَنهسي يئمهسينه ايشارهدير) سؤزلرينده بوتونلوكله «ايما» صنعتي گؤستريلميشدير.
مراعات النظيره: بو بديع صنعت، بنزهريشلره آرتيق ديققت يئتيرمك، بيرـ بيرينه اويغون سؤزلري بير مصراع يا بير بيتيده گتيرمك دئمكيدير. ائلهجهده، شاعير شعرينده بيرـ بيرينه مناسب و علاقه دار شئيلري گتيرديكده، شعرينين داهادا گؤزهلليني و هابئله اونداكي جاذبه تأثيريني آرتيرا بيلير. موللا محمد فضوليدن بو بيته باخين:
«دوست بي پروا، فلك بي رحم، دوران بي سكون،
دردچوخ، همدرد يوخ، دوشمن قوي، طالع زبون!»
رحمتليك تبريزلي صرافين ياراديجيليغيندان ان گؤزهل نمونهلر وئرمك اولار. باخين:
دولار سن نطقه گلسن صؤحبت شيرين ايلن عالم
مگــر شكّـــر لبين لبـريز حلــواي حلاوتـــدير؟
يا:
بس تير آه چكديم، اولوب قامتيم كمان
اولموش عصاي پير بو، تير كمان منه.
يا خود:
بلاي عشق ايلن يار و يولداش اولموسان ياريم
هامي يولداش و ياريم، ياريوه، يولداشيوه قوربان.
هابئله:
منيم اي مغبچه سن، كعبه و دير و كنيشتيم سن،
بـاهـار و لالـه زار و گولشن و باغ و بهيشتيـم سن...
گؤردويونوز كيمي بو بيتلرده گلن شيرين ايلن، شكر لبين، لبريز، حلوا، حلاوت، يارو يولداش، ياريم، يولداش و ياريم، ياريوه، يولداشيوه، كعبه، دير، كنيشت، باهار، لاله زار، گولشن، باغ، و بهشت سؤزلري بوتونلوكده مراعات النظيره ديرلر.
تلميح: ديلچي و لوغت شناسلار ،گؤزون گوشهسي ايله ايشاره ائتمگه تلميح دئييرلر و ادبي بديع ديلده يازيچي يا شاعير اؤزياراديجيليغيندا مشهور بير جوملهيه ، قرآن كريــــم دن بير آيهيه ، پيغمبر ص حضرتلريندن و اماملاردان بير حديث يا خود مشهور بير آتا بابا سؤزلرينه... ايشاره ائدهر و اوخوجودا روحي بير لذت، ذؤوق يارادار . مثل :
آللاهين شهري نبيدير، قاپيسي شاه ولي دئشيك آختارما بو شهرين بئله دروازه سي وار «شهريار»
بو بيت ده اوستاد شهريار، اسلام پيغبرينين« انَ مدينه العم و علي بابها» حديثينه ايشاره ائتميشدير.
صرافين ياراديجيليغيندا تلميح صنعتي خصوصي يئرتوتور او، بعضاً بير بيتين هر ايكي مصراع سيندا، بير مشهور جومله، آيه، ضرب المثل و... ائله مهارتله گتيريلميش كي، ايفادهني آرتيق گوجلهنديرهرك، شعيري زومزومه ائتديكده، اوخوجو، شاعيرين نه حدده، باجاريقلي و دوشونجهلي، دویاز اولدوغونا حئيران قالير.
ديقّت ائدين:
چاه كنعان دا، اگرچي ماه كنعان اينجيدي،
ايندي آيا گؤرسه بو، چاه زنخداندان كئچر؟
يا:
در اميد اولوب صرافه هر بير سمتيدن بسته،
علـــي تك فاتح خيبـر اليلن فتح باب ايستر.
و بو بيت:
صراف اولوب زبس اؤزو، اوز قانينا سوسوز،
بير آدم اوغلـو قان ائلهين، قابيل آختارير.
و، هابئله:
سن بو مخلوقه باب علمي مفتوح ائيلهدين
شاهـــديمدير سوره اناّ فتحنا يا علـــــي
عالم علم سلـونـــي، معنــــي ام الكتاب،
واقـف اسـرار سرّ ليل اســراء يا علـــــي...
بو بيتلرده ايشاره اولونموش تلميح لر بونلاردان عبارتدير: بيرينجي بيتده يوسف پيغمبري، اؤز قارداشلاري اليله قويويا سالينماسينا توخونور. ايكينجي بيتده علي (ع) حضرتلرينين، خيبر يهودلاري ايله دؤيوشركن، خئيبر قاپيسيني يئريندن قوپاريب، اسلام قوشونونون ظفر چالماسي اولايي تداعي ائتميشدير. اوچونجو بيتده حضرت آدم (ع)مين اوغلو قابيلهكي، اؤز قارداشي هابيلي اؤلدورموشدور ايشاره ائتميش، دؤردونجو بيتده قرآن كريمدن شاهد گتيرمك ايلن علينين بيلگي قاپيسي اولماسي، هميده پيغمبر (ص) حضرتلرينين مشهور بويوروغو:«انَ مدينه العلم و علي بابها» جوملهسيني آيدينلادير، التيجي بيتده ايسه، علي(ع)مين دولغون كيتابي نهج البلاغيهده، اؤز فرمايشلرينده كي، بويورموش:« سلوني قبل ان تفقدوني...) جومله لرينه ايشاره دير و سون بيتين اينجي مصراع سينداكي «ليله الاسراء»سؤزو ايسه محمد(ص) حضرهتلرينين معراج حديثينه توخونموشدور.
ترصيع: ترصيع : ترصيعين اؤزهلليي برابر و موازي اولماسيندادير (ايكي مصراعين كلمهلري ساي جهتدن برابر و هر بيريسي مقابيلي ايله وزن و قافييه باخيميندان بير اولماسي) دير. ترصيع وزن و ريتم جهتدن، غزلي اويناق، آخيجي و اورهيه ياتيم و خوشا گليم ائدهر . مثال اوچون بو بيته باخين باخين:
سن اوردا ائله ذوق و صفا باغ آراسيندا، من بوردت يانيم پيلته كيمي ياغ آراسيندا
«قاسم بيگ ذاكري»
رحمتليك صرافين گؤزهل ترصيعلريندن بير نئچه بيتيني تقديم ائديريك:
نه، ديزيم ده تاب و توان قاليب
نه، بلايـه دؤزمگـه جان قاليب.
يا:
نه علاج ائديم، كيمه يالواريم، داغيديب، ييخيب، آپاريب، گئديب،
گؤزو كؤنلومو، اوزو عاغليمي، اؤزو جسميمي، سؤزو جانيمــــــي...
التزام: ضمانت ائتمه، لازم بيلمه، گرهكلي و ... ادبي بديع علميده شعيرين بوتون بيتلرينده، بير سؤزون تكرارلانماسينا التزام صنعتي دئييرلر. مثل :
سنسن يئنه بو جانيما مـژگان اوخـون آتـان
سنسن يئنه بو كؤنلوم ائوين تـار و مار ائـدن
سنسن يئنـه بـو عاجـزي ديــــوانه ائيلهين
سنسن يئنه مني ائل- اولوس دان كنار ائدن
سنسن يئنـه بـو سينـه سـوزانـه اود سالان
سنسن يئنه گدازه قـويـوب ، داغدار ائدن ...
«نباتي»
ايندي ايسه صرافين شعير باغچاسيندان بو زمينده نمونهلره باخينيز:
اگـر مين گـؤزاولا، عاشيق گـؤرهر معشوقي بير گؤزده
سنين وحشي گؤزون آمما ائدهر بير گؤزده، مين گؤزلر.
و يا:
دئديم صرافي گؤزله، سالما گؤزوندن، اي گؤزوم نوري.
دئــــدي: غـم ائيلهمـه معشـوقه اهلين يقين گـؤزلر.
يا خود:
گؤزوم ياشين كؤنول قانيله مرجان ائتمهييم، نئيليم
بـو، آغ درّو شبيه لعـل مرجان ائتمـهييـم، نئيلـيم.
قـوروموش نئيكيمــي هربند بنديمدن چيخار ناله
اسيـر بنــد عشقـم آه و افقـان ائتمـهييـم، نئيلـيم...
تشخيص و انطاق: تشخيص، شخصلنديرمك و انطاق ايسه نطقلنديرمك و دانيشديرماق دئمكدير. ادبي بديع علميده يازيچي و شاعير جانسيز بير وارليغي، جانلي لارين يئرينه گؤتورهركن، اونلارين وظيفهسينه عهده دار ائدهر . مثال اوچون«شمع آغلايير» يا:«ساز دانيشير» دئديده شمعين اينسان كيمي آغلاماسي شخصلنديرمه و سازين دانيشماسي، نطقلانديرماق اولور. شعير نمونهلري:
گئجـه اسنهييردي شيـرين اويخـودا،
دَنيـز چيـرپينيـردي، ياتـا بيلميـردي
كولك گيزلهنميشدي داشلي چوخوردا،
اوينـاق لالـهلـري تـوتـا بيلميـردي...
«سهراب طاهر»
و:
سان زلئيخا خلوهتيدير غنچهي دربسته كيم
چيخدي اوندان دامن چاكيله يوسف وار گول
شبنـم گـولـــــــزار رخسار رسـول الله دير
نشر عطـــريله قيليـر هـردم اونو اشعار گـول...
«فضولي»
درين دوشونجهلي شاعير صرافين ياراديجيليغيندا« تشخيص و انطاق» صنعتيندن گؤزهل اؤرنكلر وئرمك اولار. لوطف ائدينيز:
گؤزون جان آلماغا پيكان اله آلميش، قاشين خنجر
ايكـــي بد مست آراسيندا ندن اولماز حكم زولفون.
يا:
دعوا صفي آراستهدي هر ايكــــــي ياندان
گويا خط و خالين له گليبدير سؤزه زولفون.
ويا:
چون شمع پياده دير بئله دونياني يانديرير
ايـواي اگر بو شعله چيخا مركب اوستـونه.
هابئله:
مردم چشمه دئديم، گل كئچ بو سيم اشكدن
سؤيلهدي صراف اولان گنج فراوانـدان كئچـر؟...
ابو طالب اللهاياري«توتقون» تبريز
15/10/83
قايناقلار:
1 ـ ديوان صراف
2 ـ آذربايجان ادبييات تاريخيندان قيزيل ياپراقلار ـ عزيز محسني
3 ـ ادبييات شناسليق ـــــــــــــــــــــــ پروفسور دوقتور ج.ه
4 ـ وارليق درگيسينين آرديجيل نومرهلري
5 ـ سازيمين سؤزو ج 2 ـــــــــــــــــــــــــ سهند
6 ـ ديوان فضولي
7 ـ ديوان نباتي
8 ـ ديوان راجي
آل گونش قالخ زیروه دن بویلان ایشیقلانسین گئجه