سهند و موسيقي
سهندين ياراديجيليغيندا موسيقي ترنّوملري
ابوطالب اللهياري«توتقون»
دونيا اوزهرينده كوتلهلرين تاريخ، فرهنگ و مدنييتيني تانيتديران هابئله مختليف اولوسلاري بيرـ بيرلريندن آييران آراج(وسيله)لاردان بيريسي ايسه، موسيقي ترنّوملريدير. دئمك موسيقي هر ملّتين هويّتيني آيدينلاداراق، اوندا اولان مختليف سجيّهلري تجسّم ائدير. مثال اوچون دوققوز سيملي بير سازدا ايفا ائديلن يوز قيرخدان آرتيق هاوالار او جوملهدن روحاني، ديلغمي، جليلي، كرمي، يانيق كرمي، هجران كرمي، گؤزهللمه، قرهچي ساري تئل، ساري تورپاق، قوربتي، جنگي كوراوغلو، قاراباغ شكستهسي، گرايلي و... آذربايجان اويغورونون موسيقي، فرهنگ و مدنييتي بير يوللوقلا دئسك، كيمليييني آنلادير.
بو يازغيدا، دهده قورقوددان آنديرا قالان قوتسال ساز و اونون آذربايجانيميزين كلاسيك و فولكولور ادبيياتيندا خصوصيله تورك ائللرينين اقتدارلي و موباريز شاعر و اولو صنعتكاري بولود قارا چورلو(سهند)نون، ياراديجيليغيندا، ايفا اولونان اؤنملي رولوندان سؤز آچماق ايسترديم.
بيلمم بو نه سيردير آشيغين سسين،
ائشيدن اورهكـــده قالماز اختييار
ان كيچيك ياشيمدان آشيق نغمهسين،
ائشيدن زاماندا توكــــوم بيز دورار
بو كيمي اورهك تيترهديب، روح اوخشايان شعيرلر آشيق شاعير سهندين موسيقي اؤزهلليكله بوتون جانليلارا روح باغيشلايان سازين سسينه نقدر وورغونلوغونو گؤسترير و اونون سؤز اوستادي اولدوقدا، باجاريقلي ساز اوستادي اولدوغونو ايسه ثبوت ائدير. او، سازي بير ناطق، اؤزوده قورخماز بير قهرمان كيمي تانيتديراراق، جانلي اوسطوره يارادير:
اورداكي ديل، آغيز سؤزدن اوساندي،
سوروشون مطلبـي تئللـر سؤيلهسين
دوداق دانيشارسا، اود تـوتـار، يانار
گرهكدير زخمهلر؛ اللــر سؤيلهسين ج 1
باشقا بير پئوماسينين باشلانيشيندا:
آشيق، جانيم آشيق چال قوپوزونو
آمانديرـ آماندير يار الدهن گئدير
آليشدير ايچيمـــي نغمهلرينله،
ايستك، ايلقار، وارليق، يار الدهن گئدير. دئيير
سارسيلماز شاعير چاغينين گرگين دورومو، ديل ياساقليغي، دوداق قاپاليغي، بير يوللوقلا دئسك، توپلومسال آزادليغين بوتون جيغيلاريني باغلي و بوتون آغيزلاري قيفيللي دويدوقدا، قلم صاحبلري، ضيالي صنعتكارلاري، سازا سيغينمالاري، ائلهجهده اورهك سؤزلريني اعتراض و ديرهنيش سنبولو و نمادي اولان سازلا آنديرمالاريني تاپشيشيرير.
شاعيرين اينامينجا اينسان اوغلو ديلي ايله دئينمهين سؤزو، ساز ايله سؤيلهيه بيلر. گئرچكدنسه آشيقلارين سازيندا ترنّوم اولان سيزيلتيلار، اوخشامالار، لايلالار، حسرتلر يا خود ظولمكارلارين اورهكلريني دهشته اوغراشديران هايـ هارايلار او جوملهدن جنگي كور اوغلو، مصري، جليلي و... اؤلمز شاعير سهندين اددعالاريني ثبوت ائتمكدهدير:
آشيق جانيم آشيق چال قـوپـوزونـو،
صحبت مردليكدندير، سازا زخمه وور
ساري سيم هاردادي، قولـون قورباني،
قويما كؤكدن دوشسون، قولاغيني بور
غصّهدن سوموكلــر، سورمهيه دؤنوب
شيـرين نغمــهلـردن قيامـت قـوپار
يوگـورن آياقـلار خامـلاييب، قاليب
يولون يورغونلوغون جانلاردان چيخار... ج 2
يا:
آشيق دايانديرير سؤزو، صؤحبتي
الينده صدفلـــي سازي دانيشير
كامالا يئتنـده اينسان صنعتــي،
چؤللرين اؤردهيي، قازي دانيشير ج 1
دئمك، ائل آشيغي اؤزو دانيشديغي سؤز، صؤحبتي بير آنليغا دايانديريرسادا، اينجه، ظريف بارماقلارينداكي ميضراب، استكلي و سئويملي بير كؤرپهسي كيمي كؤكسونه سؤيكهنن قوپوزون اورهك تيترهدن تئللرينه دهيرهك، اونون يئرينه سازي دانيشير.دوياز شاعير دئيير، اينسانين هنر و صنعتي كامالين سون زيروهلريني منيمسهديكده، چؤلون ديل بيلمز حئيواناتي مثال اوچون، قانادلي قوشلارينيدا بئله «...بير ديل بيلمز قوش ايديم، اخودوم بولبول اولدوم» دئيه، دانيشديرا بيلير.
باجاريقلي شاعير دهده قورقود بويلارينين باشلانغيجي و قورتولوشونو گؤزهل و اورهيه ياتيم پئوما ايله باشلاديقدا، «ديرسه خان اوغلو بوغاج خانين» داستانينا، ائل آشغي و اونون قوپوزو ايله گيريشير:
آشق چالير سازيني
آچير عشقين يازيني
نغمهلـري اوينـادير
چمنلرين قازينــي
چمن گولور، گول گولور
داغلار گولور، ائل گولور
گـولـوشدوكجه طبيعت
نغمه گولـور، تئل گولور
جوشور آشيغين قلبي،
دولانيـر هـر ديياري
دئيير ده ده قور قوددان
سازينين دوداغلاري!
گؤردويونوز كيمي ساز ـ سؤز صنعتكاري، اولوسال دويغولارلا ياراديجيليغينا اؤزهل اوبرازلارباغيشلاياراق، سازين، روحو اوخشايان و جيلالانديران سسي ايله عشقي، املي چيچكلهنديرير و فضالاردا قانادلانان، نغمهسيايله بوتون آچي(طبيعت)نين جانليلاريني ناتورال بير دوشونجه ايله وورغولايير، اوچان قوشلاردان توتدو، چؤلون چئشيتلي بيتگيلري، آخار سولاري، دالغالي گؤللري، ذيروهلي داغلاري،... گولدورور ائلهجهده آشيغين كؤورهك قلبي هياجانلا دولور، جوشور، داشير، يوگرهك خيالي قيزيل قاناد قارتال ساياغي قانادلاناراق، بوتون تورك اؤلكه و ائل، اوبالاريني دولانير، كوكسوندهكي صدفلي سازين اينجه تئللري ايناسانين دوداغلاري كيمي قيميشاراق، نهايتده اوغوز ائللرينين باش بيلهني و مودروك آغ ساققالي قورقود دهدهدن سؤز، صحبت آچير...
«قانلي قوجا» بويونون باشلانغيجيندا اولوسال صنعتكار(آشيق)ي، يئرلي، ياتيملي اؤيرهك، قوپوزنو دينديريب، اولو بابالاريندان سؤز آچماسيني اؤزلهيير:
جانيم آشيق، گؤزوم آشيق
چال قوپوزون، آچ داستانين
او سحيـركار، جومرد الين
پردهلرده خوش دولانسين
اوزو قارا، باغـــري قارا
جهـالتـه جوموب، باتان
قادينـليغـا بهتـان آتـان
شارلاتانلار، بير اوتانسين يا:
دانيش شيرين جاندان اليني چكيب،
حق اوچون، ناحقله ووروشانلاردان
دانيش گئجهلري، گونـدوزه قاتيب،
شرف ـ حيات اوچون ووروشانلاردان
آشيغين فسونكار بارماقلاري سازين پردهلرينده دولانديقدا، اوزو قارا و باغري قاراسارساق ساتغينلاري، هابئله منملييين ان دهرين و زيل قارانليق دهنيزينه جومان و قادين حاقلاريني دانيب، قوتسال ناموسونا قاراياخان خورياد شارلاتانلار اوتانسين دئيه، سؤز قيرماجينا باغلايير، ائلهجهده ايرنج و اينسانليغا ياراماز ائتگي(عمل)لرين افشا ائدير و حاققي ايله باطل دالاشيندا، اييدلرين شيرين جانلاريندان ال چكيب، شرفلي، تاموسلو بير ياشاييش اولسون دئيه، يورولمادان گئجهـ گوندوز چاليشيب، ووروشان آصلانلاردان دانيشماسيني تاكيد ائدير.
اينجه روح، كؤورهك اورهك شاعير ان كيچيك ياشلاريندان سازي، وورغون بير عاشيق كيمي دينله ديكده، جيلخا و ظريف اورهيي دالغالانميش، ياشيل روحو سمالارين انگينليينده قاناد آچميش، اوزو دئميشكن، كؤنلونون ايلك ياوريسي اولاراق، ايلك ايلهاميني ايسه سازدان آلميشدير:
ازهلـدن منـــيده جوشدوران اودور
اونـو دينـلهميشم، فيكـــره دالميشام
او، وورغون كؤنلومون ايلك ياوريسيدير
من، ايلك ايلهاميمــي اونـدان آلميشام
«بامسي بئيرهك» داستانينين باشلانغيجيندا: مني شاعير ائديب، شاعير يئتيرن نسنه ايسه زخمه لراينلهدن كؤنول سازينين ترنّوملريدير دئيير:
نه بيليم، بلكهده كؤنول سازيمي
ايلك ـ ازهل اينلهدن بو زخمهلردير
مني شاعير ائدن، شاعير يئتيرهن،
بو سيزيلــيلاردير، بو نغمهلردير...
سهندي جوشدوران ائل صنعتكاري، سازا ميضراب ووردوقجا، اؤزودهـ اؤز نغمه سينده بوغولور، ائلهجهده هاي ـ هاراييندان طوفانلار قوپارير:
اؤزوده غرق اولور اؤز نغمهسينده
طوفانلار قوپارير هر بير نغمهسي
آچير خيالــينين آغ يئلكهنيني
يئنهده سؤيله يير قورقود دهدهدن
آشيق دهده قورقوددان داستان آچاركن، آتابابالارينين عنعنهلري، ياشاييش طرزي، سجييهلري، سيمگهسل قهرمانليقلاري، جومردليكلري و...خاطيرلايير بئلنچي اورژينال ندنلري دوشونوشو و دويغولاري ايسه دوياز شاعيرين الهام بولاغيني دالغالانديرير:
دانيش ديليم آشيق ديلين وار اولسون
آردي كسيلمهسين قـوي بو داستانين
دانيش كئچنلـرين ايـزي ايله، بلكه،
الينــــدن ياپيشاق يول آختارانين
دئيه، تاريخين، كيمليين، آرايان ائللرين داهي بير گؤستريجي كيمي اللريندن توتوب، اونلاري اؤز كئچميشلري، ايلايلاري، ياشاييش يئرلري،...ايله تانيش ائتمك اوچون، آتا بابالارينين ايزلرينه ايشيق سالماق ديلهيير.ائل دردي اورهيينده جوشوب، داشان شاعير ، يوكسك سوييده بديع رول ايله دهدهمين كيتابي عنوانلي پئوماسيندا خيال يئلكهنيني آچاركن، آيلاري، ايللري گئريده قويور، نهايتده اؤزونو كئچميش اولو بابالارينين اوبا ـ اويماقلاريندا دويور. آغير احتشاملا قارشيلانان ائل بالاسي ائللرين طوي ـ دويونو ييغيناجاغيندا گؤزو ائل آغساققالي، اوزون ساچلي دهده قورقودا ساتاشير، ائلهجهده دردلري دئشيلير، بير ايستكلي و اركؤيون كؤرپه كيمي دهدهيه ياخينلاشاراق، دوداقلاري تيترهيير، ديلينين ايشكيلي آچيلير، چكديي آغير ايشكنجهلر، آجيليقلار، گؤردويو حاقسيليقلار، سيخينتيلار، دوستاقلار، خورياد دوشمانلارين رحميسيزجهسينه ائل ـ اوباني يغمالاييب، تالاماسي و...دان گؤركملي دهدهسينه شكايت ائدير، دانيشديقجا آرتيق اورهكلهنير و كندلرده، اوبالاردا طوي، دويونلرده، شَئليكلرده، عنعنهلرده، ساز و نغمه ياساقليغي، بير يوللوقلا ياشامين آغير دوروموندان سؤز آچير:
اوبالاردا نه طوي نه بايرام اولور
نه قوپوز چالينير، نه مرد اوينويور
نه بير اوزان گلير نغمه اوخويور،
نه بدوو اتلارين ايچي دؤيونور...
بولود قاراچورلو سهندين ياراديجيليغيندا «اون» لارلا بئله موضوع و مضمونلار وارديركي، قلم صاحبلري، شاعيرلر و ادبيياتچيلارردان بو، بؤيوك شاعيريميزين زنگين ياراديجيليغيني آچيقلاما و ورغولاماسي اوزلهنير.
آل گونش قالخ زیروه دن بویلان ایشیقلانسین گئجه