باکی...
باکی سفری
ابوطالب اللهیاری«توتقون»
اودلار یوردو آذربایجانیمیزین بیر پارچاسی اولان اییدلراؤلکهسی قافقاز زیارتی فیکریایله ایللربویو مشغول اولسایدیم دا، ائشیتدییم بعضی راپورتلارا گؤره هئچده بئله گئتمهییمه راضیلاشا بیلمیردیم، چونکی، اوتایا گئدن تانیشلارین چوخلاری باکی اهالیسینین داورانیشی ساحهده، بهیهنیلمز و خوشا گلمز سؤز، صحبتلر ائدیردیلر، ائلهجهده من، اورهییمین پاراسی ساندیغیم گؤزهل، گؤیچک اؤلکهنین شیرین رویالاری و اویخولاری ذئهنیمین خاطیره دفتریندن پوزولماسین دئیه، آیریلیق اوجاغیندا یانماغی ویصال دونیاسیندان داها یئیراق سانیردیم، چونکی، منجه، سویوق قانلی و دودورقایی ویصال ان دهشتلی بیر فاجعهدیر. نه ایسه، دوستلارین اؤنری و یاردیمی ایله بو، قورخو و ایضطرابی هلهلیک بئینیمدن چیخاریب، آتدیم، ائلهجهده خزهل آیینین دوققوزونجو گونو باکی دئیه یولا دوشدوک. سود (پنجشنبه) گونو سحر ساعات یئددیده مهدی بهیین اؤزهل ماشینی ایله ادبییات اوجاغی اولان تبریزشهرینی گئری ده قویوب، اولو سهند دئمیشکن:
بیر الیمده قلم، بیر الده کاغیذ خیالیم بویلانیر دامدان ـ دوواردان
باشیمدا یارباغین گزمک هاواسی ایله ماشینیمیز یوللارین قارا آسفالتینی ایچیردی، دوغورداندا گؤزهل آذربایجانیمیزین هر بیر بؤلگهسی بارلی، بربزهکلی، ان صفالی بیر جنت بوجاغیدیر. اهر، مشکین شهر، مغان چؤللرینین تبریز خالچاسی کیمی سوسلهنمهسی، باغلارین چئشیتلی مئیوه آغاجلاری او جوملهدن آلما، هئیوا، نار، آغاجلاری و دورلو اوزوم مؤولرینین اوزهرینده کی، بویالی یئمیشلری و... آرتیق بیزی مات قویموش و دویغولاریمیزی قانادلاندیراراق، رحمتلیک صمد وورغونون:" اووچو اینصاف ائله، کئچمه بو دوزدن..." ماهنیسینی ترنم ائدیردیک. یاشیل مغانین گؤزایشلهدیکجه دوزنگاهیندا بئجریلمیش توم مَکه، پانبیق و... گؤی زمیلرینه یئل دَیدیکجه ماوی دهنیز سایاغیندا دالغالانیردی ائلهجهده، نئجه دئیرلر، گول، بولبولو ـ بولبول، گولو دیندیریردی، یئنهده بورادا اؤلمز سهندین اورهک اوخشایان ، سحیرلی سؤزلری یادیما دوشدو:
یاشیل تبریز خالچاسیندان دؤشنمیشدی سانکی هریان
قدرت الـی قاشلامیشدی چیچکلـری بـریلیـــــــانـــــدان
باخ، بوسبوتونلوکله بو، گؤزه للیکلری باخیشلاریم یانقی ـ یانقی، قورتوم ـ قورتوم ایچرسهده، دویماق ایستهمیر، رحمتلیک دوستوم«یانار» دئمیشکن: آدامین بورادا اؤلمهیی گلیر، آنجاق گؤزلریمیز، گؤزهللیکلرله دولو، بیلهسوار سینیرینا چاتدیقدا، نهایسه«حؤرمت» سؤزونو خاطیرلادیقدا، اورهییم تاپبا ـ تاپبا دوشدو، اؤز ـ اؤزومه: آذربایجانین گیریش قاپیسیندا یولجولارین پاساپورتلارینی یوخلایان مامورلار بیزه نئجه داورانیش گؤسترهجکلر گؤرهسن؟ دئییردیم. بئینیمین کوچهلرینده اولمایان چئشیتلی خیاللار دولاناراق، ایران سرحد آشیرینین باخانلیغی پاساپورتلاریآلیب، یوخلایارکن: هرهنیز یئددی مین بئش یوز تومن بانکایا وئریب، تئز قاییدین دئدی. من ایرانلیلارین بیریسیندن: بیز کی ویزا ووردورموشوق، یئددی مین بئش یوزتومن نه پولودور آلیرلار بیزدن سؤالینی وئردیکده، او اؤزهل بیر ژئست ایله:" بئش مین تومنی چیخیش و ایکی مین بئش یوزتومنی ایسه بَلدییه حاققیدیر!"دئدی. من، اؤز ـ اؤزومه مشهدی عبادین « گؤرهئچ داخلی وار» سؤزو یادیما دوشدوکده، گولومسهدیم، آخی بَلدییه سحییهسینین سینیر باخانلیغیندا نه حاققی اولا بیلر دئدیم. باشینیزی آغریتماییم ایران قاپیسینین ایکینجی دوراغینی ایسه مانعسیز سووشارکن، باکی رئسپوبلیکاسینین قاپیسینا چاتدیق، بورادا بیر باکی عسگری پاساپورتلاری توپلاییب، اَیلهنین نووبتی اوزره سسلهیهجهییک دئدی. اوتایلی، بو تایلی تخمیناّ اییرمی باش یولجو اینتظار سالونوندا اَیلهنیب، آدینین سسلنمهسینی دینلهییردی، کناریمدا ایلهنن اورتا یاشلاریندا اولان بیر یولجوایله صحبت آچیب، بیر نئچه سؤال وئردیم: باغیشلایین، سیزسه تبریزلی سیزمی؟ ـ یوخ من اردبیلدنم دئدی ـ باغیشلایین جناب، سیزینده ایلک کره باکی یا گئتمه نیزدیرمی؟ ـ یوخ، من طلبهیم و باکی یونیوئرسیتهسینده دوقتورلوق دؤورهسی کئچیریرم، ـ چوخ یاخشی، اوغورلار اولسون ـ چوخ ساغ اولون. باغیشلایین، سیزدهمی باکییا گئدیرسینیز؟ ـ بلی، باکییا گئدیریک، آنجاق ایلک سفریمیز اولدوغونا گؤره، هئچ نه بیلمهییر، هئچ نهدنسه باش قورتارا بیلمهییریک اردبیللی طلبه، گولومسهیرهک،: نه اؤیرهنمک ایستهییرسینیز؟ دئدی. من: واللاه نه بیلیم آخی، ائشیتدییمه گؤره باکی باخانلیغینین ایشچیلرینین داورانیشلاری یاخشی دئییل دئدیم، گویا اونلار«حؤرمت!» دئیه سئودیکلری قدهر، ریشوت ایستهییرلر، پول دا سؤزیوخدور، آنجاق بیز اونلاری دوغماقارداش کیمی سانیریق، «حؤرمت» سؤزونون «ریشوت» سؤزونه چئوریلمهسی ائلهجهده بو، گؤزلهنیلمز داورانیش، منی آرتیق اینجیدیر. هلهده آدینی سورمادیغیم طلبه اؤزهل بیر فیگور ایله:« آی قارداش، نه دئییرسن آتا بابالاریمیز دئمیش کن بیزلر اؤزگؤزوموزده دیرهیی گؤرمهدییمز حالدا، اؤزگه گؤزونده سامان چؤپونوده بئله گؤره بیلیریک، آخی سیزجه بیزیم اؤزقاپیمیزدا آلینان پول ریشوه دئییلمی؟ البته کی، ریشوهدیرآنجاق بیر آز دوشونرکن، یقینکی، قبول ائدهجکسینیز، باخ، بیزیمکیلر ریشوهنی قانونلادیب، آلیرلار، باکیلیلار ایسه یاسا دیشی ( غیرقانونی) اولاراق آلیرلار، بئله دئییلمی؟ طلبهنین بو، وورغولاماسی، منیم«ایکی مین بئش یوزتومنی، نه اوچون آلیرلار» سورغومون ان آیدین جاوابی اولاراق، بلی، اؤیلهدیر دئدیم. دریندن بیر کؤکس اؤتورهرکن: جناب، باغیشلاییین، قاپیلیقدان چیخانا قدهر، بیزه یاردیم ائدیب، گؤستریجیلیینیزی ریجاء ائدهردیم، چون کی، بیز حتتا بئله، حؤرمت! ائتمهیی ایسه باجارا بیلمیریک!.دئدیم. سایقیلی دوقتور ممنونیت له قبول ائدیب،: هرهنیز پاساپورتلارینیزین اورتاسینا ایکی مانات پول قویوب، ایکینجی باخانلیق اوطاغیندا، پاساپورتلاری یوخلایان مأمورا تقدیم ائدیب، هئچ نه سؤیلهمهیین دئدی، اوزون سؤزون قیسساسی، دوقتور بهیین گؤستریشی ایله هئچ بیر چتینلیک و قابالیق گؤرمهدن آذربایجان قاپیلیغیندان ایسه کئچیب، باکی واقتی ایله ساعات دؤرده اون بئش دقیقه ایشلهدیکده طلبه ایله بیرلیکده باکی آرابالارینین بیریسی ایله، باکی دئیه یولا دوشدوک، سوروجو گنج یاشلاریندا سسسیز، سمیرسیز، یاخشی بیر اینسان ایدی، دئمک دانیشدیرمایینجا، بیر سؤزدئمهییردیسه، بیزیم سورغولاریمیزا درزوملولوک و گولر اوزله جاواب وئریردی. گؤزهل موغانیمیزی پارچالایان آرازین اوتای بؤلگهسی ایسه، بو تایین چؤللری تک مین رنگه بویانمیشدی، بورادا مهدی و نصرت بهیین مغنی اولاراق، گؤزهل و اوره یاتیم سسلهری ایله، آراز ـ آراز، آی آراز ماهنیسینی ترنم ائدیب، بیزی اولدوقجا کؤورهتدیلر.
ماشین یورودوکجه، اوجسوز، بوجاغسیز دوزنگاهلارین یاشیللیغی گرزلریمیزده اَرییردی، باغلاردان دهریلمیش یئمیشلر اوجوملهدن قیپ قیرمیزی نار، آغ و قیرمیزی آلما، ساپ ساری هئیوا و چئشیتلی اوزوملر یوللارین کناریندا، آغاجدان یاپیلمیش کیچیک اودا و آلاچیقلاردا، باشقا بیر گؤزهللیک یاراتمیشدی. ساعات یئددییه اون دقیقه ایشلهدیکده، ادبییات و اینجه صنعت اوجاغی باکی شهرینه وارارکن، سانکی، رویاده ایکن، سحیرلی بیر جنته شرفیاب اولورام، اؤز ـ ارزومه، بوراسی باکیمی؟ یوخسا من، اویخو گؤرورم؟ ویصال شؤوقینـدن گـــؤزلریمده حلقهلنمیش یاشلاری بیر داها سیلهرک، ایلهام ترلانیم قانادلانیر:
گلمیشم اوزقویـــوب، آیاغین اؤپـــوم
ای گؤزومون آغـــی، قاراسی قافقاز
سورونوم بو، قوتسال توپراغین اؤپوم
ای گــؤزومون آغـی، قاراسی قافقاز
سنسن اورهییمین پاراسی قافقــاز
بیـر عؤمــور یامانیب یولا گــؤزلـریم
گاه یاغیب ساغا، گاه سولا گرزلریم
دئمیشم یــوللاری، سولاگــؤزلـریـم
سولموش قاراباغین لالاسی قافقاز
سنسن اورهییمین پاراسی قافقاز
آیـریلیــق اودونــدا هئی آلیشمیشام
چاتام ویـصالینـا چــوخ چالیشمیشام
گاه کوسوب حیاتلا، گاه باریشمیشام
اولمــاییب دردیمین چاراسی قافقــاز
سنسن اورهییمین پاراسـی قافقــاز
آچ قولاج قـوللارین بیر، قوجاغلاشاق
قوی اوزون، اوزوم ده بیرجه آغلاشاق
دانیش، دیندیر منی بیر ساغ اوللاشاق
بیتیشسین قلبیمین یاراسی قافقــــاز
سنسن اورهییـمین پاراســی قافقــاز
من، اورهک سؤزلریمی سیزلایارکن، ماشینیمیز باکی شهرینین ان شولوق و ترافیک خیاوانلارینی سووشوب، دوراق یئرینه چاتمیشدی ائلهجهده سوروجو ماشینی ساخلاییب، آغالاربویرون دئدیکده، چانتالاریمیزی گؤتوروب، هلهلیک دئیه، سوروجودن آیریلدیق. ماشیندان دوشدویوموز یئر خلوت و ساکیت بیر خیاوان ایدی چانتالاریمیز الیمیزده، خیاوانین کناریندا قویولموش سال داشلارین اوزهرینده اَیلهشیب اؤنجهدن قرارلاشدیغیمیز مهدی بهیین ناخجوانلی دوستو جعفر معلیمین تئلفون آچماسینی گؤزلهدیک، باکی شهرینین گؤزهللیی خصوصی ایله ماوی سمانین کؤکسونو یاران چیراغبانلی گؤزهل بینالار گؤزلریمیزین اؤنونده سان وئریر، بیزی، اؤزگؤزهللیکلری و هوندورلوکلرینه مات قویموشدو. خیال دهنیزینده اوزهرک مهدی بهیین تئلفونو زنگ چالدی: آلوـ آلو، سالام، اَده هارداسینیز ؟ مهدی بهی: سالام قارداش، بیز نظامی خیاوانیندان بریکی، خیاوانین قورتولوشوندا، تاکسیلارین دوراق یئرینده سیزی گودوروک. ـ چوخ یاخشی، اولدوغونوز یئرده دایانین، ایندیجه گللم. چوخ چکمهدن قارشیمیزدا قارا بویادا بیر بئنز ماشینی ساخلاییب، اوچ کیشی ماشیندان دوشدوکده، تبریز قوناغلاری دئیه، بیزه ساری قاچیب، گوله ـ گوله بیزی باغیرلارینا باسدیلار. دئمک بو اوچ سئویملی اینسانلار باشدا جعفر معلم، ایکینجیسی و اوچونجوسو اسماعیل و ویصال بهی جعفر معلیمین سایین کیروهلری ایمیشلر آرتیرمالییام کی، جعفر معلیمین کیروهلری و سایره دوست و قوحوم لاری اوجوملهدن قایین آتاسی باکی دا یاشاییرسالاردا، اؤزو ناخجوان شهرینده یاشاییر، آنجاق بیزی مشایعت ائتمک و باکی دا قوناغلاماق اوچون بورایا گلمیشایمیش، مهدی بهی آرتیق احترام ایله، منی وعزیز دوستوموز نصرت بهیی، اونلارا تقدیم ائتدیکده، سانکی اییللردیرکی، بیرـ بیریمیزی تانیییرمیشیک سئوینجک و گوله ـ گوله ماشینا اوتوروب، یولادوشدوک، سوروجو اسماعیل بهی خوش سیما، گولر اوز و شوخلوقچول بیر اینسان ایدی، هله مقصدیمیزه چاتمادان بیرنئچه گولمجه ایله بیزی گولدوروب، آرتیق خوش حال ائدیردی، ماشینیمیز سرعتله، بوروق ـ بوروق خیاوانلاردان اؤتوب، بیر باغین قاپی سیندا دایاندی، دئمک شام واقتی ایدی، اسماعیل آغا ماشیندان دوشدوکده، جعفرمعلیمه قارشی: بورادا شام یئمهیینی یئیهک تکلیفینی ائتدی، جعفر معلم ایسه، یاخشی ـ یاخشی، اولدو، ائلهجهده هامیلیقدا، ماشیندان دوشوب، بویورون دئیه آلچاق بیر قاپیدان باغین ایچریسینه واردیق. اسماعیل آغانین، گؤستریشی ایله، باغین اورتاسیندا، تاختادان یاپیلمیش و رؤیا دوغوران بیر اودایا ساری یؤنَلدیک، بو گؤزهل و صفالی اودادا شام یئمهییندن اؤنجه، اولده اسماعیل آغا قوناقلارا خوش گلدیز دئییب، دورلو و اورهیه یاتیم سؤزلری ایله هامینی ماراغلاندیردی، ایکنجی نؤوبده جعفرمعلم اؤزادیبانه چیخیشی ایله بیزی آرتیق منتدارائتدی. اوچونجو نؤوبهده گؤرکملی ویصال بهی اؤزهل بیر رول ایله قوناغلارا خوش گلدین ائدهرک، حسرهتلی اورهکلرین قوووشماآنلارینین شور و هیجانیندان سؤز آچدی، سونرا ایسه نووبتی دانیشیق قوناغلارا چاتدیقدا، من، گؤرکملی و ایستی قانلی قوناقچیلارا، اؤز منتدارلیغیمی بیلدیرهرک، اولو شهریارین «اییدلریوردوقافقازیم، سنه مندن سالام اولسون» باشلیقلی شعرایله آیریلیقدان سیزلایان آذربایجانلی باجی، قارداشلاریمیزدان سؤزآچیب، یازدیغیم:
"گل ـ گل کی، یول اوستونده آیاغ ساخلامیشام" غزهلیمی تقدیم ائتدیم.
سونرا، مهدی بهی گؤزهل و اورهک آچان سؤزلری ایله محفیله شور و حال وئردی، داها سونرا، نصرت بهی اؤز صمیمی صحبتلری ایله صفالی مجلیسیمیزه سون قویدو.
باکی واقتی ایله گئجه ساعات اون بیر حدودلاریندا، چیلچیراغلی و اولدوقجا صفالی باغدان دیشاری چیخیب، ویصال بهیین اؤزهل ائوینه دوغرو یولا دوشدوک، چوخ چکمهدن کیچیک بیر مئیدانچایا، چاتدیقدا، ویصال بهی بئش قاتلی بیر بینانین قاباق قارشیسیندا ماشینی تورموزلاییب، یئره دوشدوکده، آغالار بویورون دئدی لطفاّ. بینانین کؤهنه آسانسورونون دویمهسینی باسارکن، دایانمادان ایچری واریب، دؤردونجو قاتدا آسانسور دایانارکن، دیشاری چیخدیق. دئمهلی ویصال بهیین اؤزهل ائوی دؤردونجو قاتدایمیش، ائواییهسی، ائوین زنگینی باسارکن، اییرمی بئش یاشلاریندا اولان ایکی گنج ( ویصال بهیین قارداشی ماشااله و حؤرمتلی قاینی مهدی بهی) قاپینی آچیب، بویورون، خوش گلدینیز دئدیلر، ویصال بهی بیزی اؤزسایقیلی قارداشی و قاینینا تقدیم ائتدیکده، ستوللارین اوزهرینده اَیلهندیردی. بیز، یئنیجه یولدان یئتیشمیش یولجو اولسایدیقدا، قوناقچیلاریمیزین یوکسک سوییهده بیزی قارشیلاماسی و سئوگی ایله دولو دانیشیقلاری بوسبوتون خستهلیکلریمیزی یاددان چیخارمیشایدی ائلهجهده باکی واقتی ایله ساعات اوچهدک اوتای ـ بوتای آذربایجاندان سؤز، صحبت آچیب، دانیشیقلار آپاردیق. او، گئجهنی شیپ شیرین خاطیره ایله سحرله دیکده، ساعات دوققوزدا سحر یئمهیینی یئییب، جفرمعلیمین مَعییت و گؤستریشی ایله، فخری خیاوانی آدلانمیش آذربایجان مفاخرلرینین مزارلیغینا شرفیاب اولدوق، خیاوان دئییلن بو، گؤزهل و صفالی چمنزارلیقدا، سیرا ایله اولو صنعتکارلار، شاعیرلر، اینجه صنعت خادملری، رسساملار، ملت خادملری، محاربه قهرمانلاری و... گؤرکملی شخصییتلری باسدیریلمیشکی، قبیر باشلاریندا هئیکللری تؤکولموش و مشخصهلری قئیده آلینمیشدی، بو بهشت گوشهسینه بنزهر سینداشلیقدا فاتحه اوخویوب،آزاجیق فاصیلهده یئرلشن شهیدلر مزارینا گئتدیک، بورادا، اوزدن ایراق تجاوزکار ائرمنیلرساواشیندا شهید اولانلاردان علاوه روسلار هجوموندا حاقسیزجاسینا جانلارین الدهن وئرهنلر ایسه باسدیریلمیشلار، شهیدلره فاتحه اوخویارکن، خزهر ده نیزینین باتی یؤنونده یئرلشن قات ـ قات بیر تپهیه گئدیب، اورادان خزهر دهنیزینه تاماشا ائتمک ایستهدیک، بو، اوجا، آنجاق سککیلنمیش و پیللهلنمیش ،یاشیل تپهدن باخارکن، خزهرین گؤزهللیی داها آرتیق گؤزه چارپیر خصوصی ایله گون باتان چاغلاری، دهنیزین اوزونده حاله وورموش شافاقلار هربیر تاماشاچینی اؤزونه حئیران ائدیر، اوجو، بوجاغی بهللی اولمایان هئیبتلی خزهرین ایچینده گزیشن گمی و لوتگهلرین دولاشمالاریندان تؤرهنن قاباریق دالغالار، هابئله گنج اوغلان و قیزلارین موسیقی ایله قاریشمیش، های کوی و شاقراق سسلری سحیرلی بیر دونیا یارادیر.
اوگون، گؤردویوموز بوتون گؤزه للیکلری گؤزلریمیزه ییغیب، گونش ساری ساچلارینی توپلایاریارکن، داش پبللهلری اَنیب، ایچری شهرین کنارینداکی، مئترو دوراغیندان، مئترودا اوتوروب، لاچین محللهسی آدلانان خیاواندا ویصال بهیین یئمک خاناسینا دؤندوک، بو کیچیک آنجاق صفالی یئمکخانادا شام یئمهیینی دادلی یئمکلرله یئدیکدن سونرا، یورغون اولدوغوموزا گؤره یئنهده، سخاوتلی قوناقچیمیز ویصال بهیین ائوینه گئدیب، استراحت دئیه درین اویخویا دالدیق.
بوگون خزهلآیینین اون بیری ( یئللی گون)، سیپتامبیرین اوچو (3/10/2009ـ 11/7/88) سحر ساعات دوققوزدا ناشتالیغی یئییب، ایچری شهره گئتمک قرارینا گلدیک، ائلهجهده جعفر بهی ایله بیرلیکده ائودن چیخدیقدا، مئترو دوراغینا قدهر تاکسی ایله گئدیب، دوراغین کناریندا ماشیندان دوشرکن، اوجالیغی بئش یوزمئتیردن چوخ اولان الکتریکی پیللهلرایله اَندیکده قاراباغ دوراغیندا هئچ بیر انتظار چکمدن مئترودا اوتوروب، سگگیز دوراغدان سونرا، ایچری شهردوراغینا چاتدیق، مئترودان اَنیب، یئنهده الکتریکی پیللهلر ایله، دیشاری چیخیب، خیاوانین اوتاییندان کؤهنه شهره ( ایچری شهر) واردیق، دؤرد دؤوره حاصارا آلینان کؤهنه شهرین قدیمی دارلولوک کوچهلرینی دولاشدیقدا، سانکی، یوزلر ایللیک آذربایجان تاریخینی واراغلاییب، یوزلر ایل گئرییه دؤنورسن، داش دؤشنمیش کوچهلر، کوهنه بینالار اوجوملهدن شیروانشاهلار سارایی، قدیمی آبیده، مسجد، حامام ( مشهدی عبادین حامامی)، اؤزهل سارایلار، قیز قالاسی و... باستانی آثارلار، کتیبهلر کئچمیش آذربایجالیلارین اینجه صنعت هنرلری، دب دبهلری، عنعنهلری، اییدلیکلری، هابئله زامان لارینین یاشام طرزلری و دوشمانلارینین قاشیسیندا، دیرهنیش( مقاومت)لری، قهرمانلیقلاری بیریوللوقلا دئسک، اؤزگؤرهل و آزاد یاشامالارینی آپ آیدینجاسی گؤستریر.
ایچری شهرین اورتالیغیندا یاپیلمیش سگگیز قاتلی قیز قالاسی، سگگیز یوزایل ائرامیزدان اؤنجه یعنی 1200م ایلینده مسعودبن داوودین تشببوسو ایله تیکیلمیشدیر. بو آلاندا، آدی گئدن قالانین قاتلارینین بیریسینده قوناقلار گؤستریجیسی و همین قاتدا سرگییه قویولموش کؤهنه ماتیریالارین مسئولو بیر گنج قادینین دئدیینه گؤره هلهلیک قالانین اچونجو قاتینادک تیکیش تاریخی آیدینلاشمامیش، آنجاق اوچونجو قاتدان یوخاری، اوسته قئید ائتدییمیز تاریخلره منسوب اولور. قیز قالاسینین آدی ساحهده گنج قادینین ماراغلی ایفادهسی وار:«قیز قالاسینا، اونا گؤره قیز قالاسی دئمیشلرکی، تاریخ بویو بو، اؤزهل تیکنیک ایله سالدیریلمیش بینایا، دفعهلرله دوشمانلارین هجومونا معروض قالیبسادا، قالانین ایچری اهالیسی تشببسو ایله مدافعه اولونموش، قورونموشدو، دئمک دوشمانلار حتتا بیر کره ده اولموش اولسون بئله، بو قالانی تسخیر ائده بیلمهمیشلر بوناگؤرهده بیکر یعنی قیز کیمی باکیرهلی قالماسینا گؤره اهالی طره فیندن اونا، «قیزقالاسی» دئیه، آدوئریلمیشدیر.»
گیرده و دایرهوی شکیلده تیکیلمیش بو، قالانین قاتلاریندا چئشیتلی آنتیک(عتیقه، دوره باستانی) شئیلری اوجوملهدن دمیر و مس و مفرهقدن قایریلمیش قاب قاجاق، سویوق سیلاح( بیچاق، خنجر، سونگو...)، مختلیف اؤلچولرده قالی، فرمش، کیلیم، جئجیم، خورجون، هئیکل، کتیبه، چالغی آلتلری مثل( ساز، تار، دونبک، زیرنا،...)؛ کتیبه... سرگییه قویولموشکی قدیم آذربایجانلیلارین صنعت و هنرلرینیگؤستریر.
کؤهنه شهرین یول آیریجیندا حیدرعلی یئوین فوندونا یاپیشمیش اؤزهل سبک ایله، گؤزهل و هوندور بیر یئنی بینا، مهربان خانیم آذربایجانین گؤرکملی پریزدنتی الهام علی اوفون دویغولو، ادیبه و موسیقی شناس قادینین تشببسو ایله یاپیلمیشدیرکی، ایچری شهره زیارته گلنلرین نظردیقتینی اؤزونه جلب ائلهییر. یئری گلمیشکن، آرتیرمالییام کی، بوگونلر(سیپتامبر آیی 2009 )ده دوشونجهلی مهربان خانیمین تشبسسو ایله آذربایجانین آنا و اصیل موسیقیسی اولان آشیق صنعتی ایکی مین ایللیک تاریخی ایله "b.m.t"ده، ثبته یئتیریلمیشدیر.
ایچری شهری و چئورهسینده یاپیلمیش یئنی بینالاری زیارت ائدندن سونرا موسیقی صنعتکارلاری ایله گؤروشمک اوچون، ملی کونسرواتورا گئدیب، بورادا نئچه اوستاد و اؤیره نجیلراو جوملهدن بوتون آذربایجان خصوصی ایله محتشم تبریزیمیزه فخریارادان باجاریقلی، آدلیم مغنی ناصر عطاپور جنابلاری ایله گؤروشوب، بیر شعیرتوپلوسو ایسه ناصر بهیه اتحاف ائتدیم. دوستوموز مهدی جنابلاری، بو ادبی گؤروشده تبریز اؤیره نجیلری خصوصیله ناصر و احمد معلم ایله اصیل موسیقیمیز ساحهده قیسا اولارسادا، قیزیغین بیر دانیشیق آپاردی، ساعات اوچه، اون دقیقه ایشلهییرسهده، هلهده ناهار یئمهیی یئمهمیشدیک، ائلهجهده هلهلیک دئیه، ملی کونسرواتوردان دیشاری چیخیب، اؤنجهدن قرارلاشدیغیمیزا گؤره، خیاوانین کناریندا جعفربهیین یاخین دوستلاریندان اولان فرمان معلمی گوردوک. چوخ چکمهدن جعفرمعلیمین جیب تئلفونوزنگ چالدی: آلاوـ آلاو، سالام جعفر معلم هاراداسینیز؟ـ سالام قارداش، باخ بیز سحرچاغی قرارلاشدیغیمیز یئرده، سیزی گؤزلهییریک. ـ یاخشی، اولدو، ایندیجه گلیم. بیر نئچه دقیقهدن سونرا قهوهیی بویادا، بیر بئنز قارشیمیزدا ساخلاییب، ماشیندن دوشدوکده: سالام علیک ائدهرکن، جعفر معلم بیزی دوستونا تقدیم ائتدی. فرمان معلم، بویورون، ماشیندا اَیلهشین دئدیکده، قاپیلاری آچیب آنسیزجا، ماشیندا اوتوردوق.
جعفر معلم: بیر یئمک خانا قارشیسیندا ساخلایین، ناهار یئمهیی یئیهک دئدی، لطفاً. فرمان معلم باش اوسته دئییب، ایکی خیاواندان اؤتوب، اوچونجو خیاواندا فیضولی آدینا انستوتونون قاباق قارشیسیندا بیر رئستورانین قاپیسیندا، ماشینی تورموزلایارکن، بویورون دئدی. کیچیک بیر فضانین اورتالیغیندا یاپیلمیش یئمک خانایا واریب، دادلی یئمکلریئیرکن، سایین قوناقچی میز ویصال بهیین ائوینه دوغرو یولا دوشدوک...
بوگون خزهل آیینین اون ایکیسی، سیپتامبرآیینین، دؤردو، سو گونودور، گوندهکی کیمی، سحر یئمهیینی، یئییب، باکینین گؤرمهلی یئرلری، اوجملهدن دوکان بازاری گؤرمک قصدی ایله ائودن چیخیب، لاچین خیاوانیندان باشلایاراق، بیر چوخ پاساژ، اوستو اورتولو بازار و خیاوان ماغازالاریینی دولاشارکن، سئودییمیز شئیلر اوجوملهدن مختلیف گئییم پالتاری، کیتاب، کاسئت، سی دی و...آلیب، ویصال بهیین یئمک خاناسینا دؤندوکسهده، آلدیغیمیز شئیلریمیزی ویصال بهیین بؤیوک قارداشی اقبال بهیه، تاپیشیریب، ناهار یئمهیینی جعفر معلیمین سایین قایناتاسی، ائلدار بهی گیلین ائوینه گئتدیک. جعفر معلم، بیزی ائلدار بهی و هابئله حؤمتلی عائیلهسینه تقدیم ائتدیکده، خوش گلیبسینیز دئیه، گولراوز و ممنونییتله بیزی قبول ائدیب، سونسوز محبت و صمیمییتلری ایله آرتیق اوتاندیردیلار. رنگارنگ یئمکلرله دؤشنمیش ماسانین چئورهسینده اَیلهشیب، سئوگی و صمیمییتله ناهاریئمهیینی بو، کیچیک آنجاق صفا و صمیمییتله دولو ائوده یئدیکدن سونرا، ساعات دؤرده اون دقیقه ایشله یرکن، جعفر معلیمین جیب تئلفونو زنگ چالدی: آلاوـ آلاو، بویورون، ـ سالام، جعفر بهی، هاراداسینیز؟ـ سالام اسماعیل بهی، قایناتام گیلدهییک.ـ هه، یاخشی اورادا اولون، منسه گلیرم اسماعیل بهیدئدی.ـ یاخشی ـ یاخشی، اولدو. بیز سایین قوناقچیمیزین ائویندن، هلهلیک دئیه، پیللهلری اَنیب، دیشاری چیخدیقجا اسماعیل بهیین بئنز آراباسی قارشی میزدا دایاندی ائلهجهده درحال قاپیلاری آچیب، اوتوردوقدا: سیزی یانارداغا آپارمالییام، چون کی، اورا چوخ گؤرمهلیدیراسماعیل آغا دئدی. بیز ایسه: آرتیق منتداریق دئدیکده، بیر داها ائلدار بهیه هلهلیک دئیب، یولا دوشدوک.
یانار داغ دئدییمیز باکی شهرینین قوزئی ورینده کؤهنه جاددانین گون چیخان یؤنونده یئرلهشیر، بورادا کئشیک دوران قاراووللارین دئدیینه گؤره آرتیق 3500 ایلدیرکی داغین کؤکسوندن اود آلاولاییر، آدیندان بهللی اولدوغوکیمی، باغری وولکانلی داغین کؤکسوندن اود پوسگورهرک، داغا اؤزهل بیر ویقار و گؤزهللیک باغیشلاییر و هربیر تاماشاچینی اؤزونه حئیران ائدیر. ساعات بئش ایدی یانار داغدان گئری درنوب، اسماعیل آغانین شهره یاخین یئنی بیر شهرجیکده یاپدیردیغی آخار، باخارلی اؤزهل بینانین گؤزهللیینی ایسه گؤروب، قوناقچیمیز ویصال بهیین ائوینه دؤندوک...
بو گون خزهل آیینین اون اوچو، سیپتامبرآیینین بئشی، سوت گونودور، سحر ساعات دوققوزدا ناشتابلیغی یئییب، همیشه کیمی جعفر بهیین همراهلیغی و گؤستریشی ایله یازیچیلار اتفاقی مقصهدی ایله یولا دوشدوک، تخمینا ساعات اوندا، آرابامیز یازیچیلار بیرلیینین قاباق قارشیسیندا دایاندیقدا، من چانتامی گؤتوروب هله لیک دئیه، ماشیندان ائنرکن، دوستلاریمیز ایسه جعفر بهی ایله بیرلیکده، تبریز طلبهلری ایله اؤنجهدن قرارلاشمالاری اوزره ملی کونسرواتورونادؤندولر. من، زیارتینه گئتدییم ایدارهنین چوخ ادبلی گنج قاپیچیسیندان گؤستریش آلاراق، ایکینجی قاتدا بیر چوخ گؤرکملی و مودروک شاعیر و یازیچیلار اوجوملهدن عارفه خانیم، بو ایدارهنین مطبوعات مسئولوکیمی وظیفه داشییان عدالت بهی، درین دویغولو شاعیر چنگیز عبداله یئو،...وآذربایجانین قوجامان شاعیری و یازیچیلار بیرلیینین بیرینجی کاتبی، سایین اوستاد فکرت قوجا معلم ایله گؤروشوموز اولدوکی، بیزی صفا و صمیمیت، مهربانچیلیق و گولر اوزله قارشیلاماقلاری آرتیق منتدار ائتدی...
